|
Sakatlar Birleşmiş Milletler Standart Kararları
SAKATLAR İÇİN FIRSAT EŞİTLİĞİ KONUSUNDA
STANDART KURALLAR
EŞİT KATILIM İÇİN ÖN KOŞULLAR
Kural 1: B i l i n ç l e n d i r m e
Devletler; bu konudan sorumlu makamların mevcut
programları ve hizmetleri içeren
yeni bilgileri, sakatlara, ailelerine, sakatlık
alanında uzman olanlara yaymalarını
sağlamalıdırlar. Sakatlarla ilgili bilgiler herkesçe
elde edilebilir bir form içinde
sunulmalıdır.
Devletler; sakatlar ve sakatlarla ilgili hareket
tarzlarına (politikalarına) ilişkin
bilgilendirme kampanyalarını ve bu kampanyaların
içersinde, sakatların diğer insanlarla
aynı haklara ve yükümlülüklere sahip olduklarını ve de
tam katılımlarına mani olan tüm
engelleri ortadan kaldıracak kararların alınması
gerektiği mesajım verecek şekilde
başlatmalı ve bunları desteklemelidir.
Devletler; milli eğitim programlarının her yönüyle tam
katılım ve eşitlik prensibini
yansıtıyor olmasını temin etmelidirler.
Devletler; sakatlarla ilgili konuları içeren halka
yönelik öğretim programlarına
katılmaları için sakatlan, ailelerini ve kuruluşları
davet etmelidirler.
Devletler; özel sektördeki sakatlarla ilgili
faaliyetleri kapsayan tüm girişimleri
desteklemelidirler.
Devletler; sakatların sahip oldukları haklar ve
potansiyelleri konusunda
bilinçlendirilmelerine yönelik programları başlatmalı
ve bunların yoğunlaştırmalıdırlar.
Özgüvenlerinin arttırılması ve yetki verilmesi
sakatların kendileri için uygun olan
fırsatlardan yararlanmalarına yardımcı olacaktır.
Bilinçlendirme, sakat çocukların eğitiminde ve
rehabilitasyon programlarında
önemli bir yer tutmalıdır. Bilinçlendirmenin
yaygınlaştırılması için tüm çocukların
eğitimleri ile öğretmen ve uzman eğitimlerinde bu konu
öğretimin ayrılmaz bir parçası
olmalıdır. .
Kural 2: Tıbbi Bakım
Devletler; sakatlar için, etkin bir tıbbi bakım
şartını teminat altına almalıdırlar.
Devletler; sakatlığa neden olabilecek durumların
meydana çıkartılması;
değerlendirilmesi ve bunların giderilmesi hususunda
uzmanlardan oluşan kadrolarca yürütülen programları
takip etmelidirler. Böylelikle, sakatlığa neden
olabilecek etkenlerden
korunulması bunların azaltılması ya da yok edilmesi
sağlanmış olabilecektir. Bu türden
programlar, bireysel düzeyde sakatların ve ailelerinin
tam katılımlarını sağlamasının yanı
sıra planlama ve değerlendirme düzeyinde sakatlarla
ilgili kuruluşların katılımlarını gerçekleştirmeyi
garanti etmelidir.
Bölgesel kuruluşlarda çalışanlar eğitilerek, erken
sakatlık teşhisinde gerekli olan ilk
yardım ve yerinde müdahale bilgilerine sahip olmaları
sağlanmalıdır.
Devletler; sakatlara özellikle bebeklere ve çocuklara,
toplumun diğer üyelerine
sağlanan tıbbi bakımın aynısının verilmesini garanti
etmelidirler.
Devletler; tüm sağlık personelinin, sakatlara sağlık
bakımını yapabilecek şekilde
yeterli eğitim almalarını, bunlar için gerekli olan
teçhizatla donatılmalarını, tedavi metotları
ve teknolojisini kullanabilme özelliklerine sahip
olmalarını garanti etmelidir.
Devletler; sakatların korunabilmeleri ya da
fonksiyonel kapasitelerini artırabilmeleri
için; ihtiyaç duyulabilecekleri düzenli tedaviyi ve
ilaçlarının sürekli olarak temin
edilmesini, sağlamalıdırlar.
Kural 3: Rehabilitasyon
Devletler; sakatları kendi kendine yeterlilik ve
fonksiyonellik konusunda optimum
bir seviyeye çıkarmak ve bu durumda kalmalarını
sağlamak için rehabilitasyon hizmetlerini
şart koşmalıdırlar.
Devletler; tüm sakatlık grupları için ulusal düzeyde
rehabilitasyon programlarını
geliştirmelidirler. Bu tür programların; sakatların
doğal bireysel ihtiyaçlarını gidermeye,
yönelik olmalarının yanı sıra tam katılım ve eşitlik
prensibi üzerine dayandırılıyor olmaları
da gereklidir.
Söz konusu programlar; zeka seviyesini yükseltici
eğitimler, sakatlara ve ailelerine
danışmanlık hizmetleri, kendine güvenin
geliştirilmesi, ihtiyaç halinde değerlendirme ve
rehberlik hizmetleri gibi çok geniş bir alanı
kapsamalıdırlar. Bu programlara, çok ağır ya da birkaç
türden sakatlığı olanları da kapsayacak, şekilde
rehabilitasyona ihtiyacı olan tüm sakatlar kabul
edilmelidirler.
Bütün rehabilitasyon hizmetleri sakatın yaşadığı
yerdeki bölgesel kuruluşta verilebilmelidirler. Ancak,
bazı durumlarda, belirli bir eğitim hedefine
ulaşabilmek için, özel rehabilitasyon kursları, yerin
elverişli olması durumunda sakatın oturduğu mekanda
organize edilebilir.
Sakatların ve ailelerinin; eğitilmiş öğretmenler,
rehberler ya da danışmanlar olarak rehabilitasyona
aktif katılımları için teşvik edilmeleri şarttır.
Devletler; rehabilitasyon programlarının
oluşturulmasını ya da değerlendirilmesini, sakatlarla
ilgili kuruluşlardan verilen bilir kişi raporuna göre
yapmalıdırlar.
Kural 4: Yardım Servisleri
Devletler; sakatların günlük yaşamlarında kendi
başlarına yaşayabilme kapasitelerini artırabilmeleri
ve haklarını kullanabilmeleri için, sakatlara yapılan
yardım cihazlarını (aletlerini), da kapsam içine
alacak şekilde yardım servislerinin geliştirilmesini
ve bunların ihtiyaçlarının karşılanmasını teminat
altına almalıdırlar.
Devletler; fırsat eşitliğini sağlamada önemli
tedbirler olması bakımından, sakatların
ihtiyaçları doğrultusunda, yardımcı aletleri ve
teçhizatı, özel yardım ve tercümanlık
hizmetlerini öngören şartları mecbur tutmalıdırlar.
Devletler; yardımcı alet ve teçhizatın
geliştirilmesini, üretimini, dağıtımını ve bakımını
desteklemeli ayrıca bunlarla ilgili bilgilerin
yayılmasını da sağlamalıdırlar. Bunu başarmak için
genellikle mevcut teknik bilgi ustalıktan
yararlanmalıdırlar. Örneğin, yüksek teknoloji
endüstrisinin yer aldığı Amerika da yardımcı alet ve
teçhizat standardının ve etkinliğinin geliştirilmesine
yönelik çalışmalar yapılmaktadır. İmkanların elverdiği
ölçülerde yerli malzeme ve üretim imkanlarından
yararlanılarak kolay kullanılabilen ve ucuz nitelikte
cihazların geliştirilmeleri ve üretimlerinin
yapılmasının teşvik edilmesi oldukça önemlidir.
Sakatların bizzat kendileri de bu cihazların
üretilmesi işinde yer alabilirler.
Devletler; yardımcı alet ve teçhizata ihtiyacı olan
sakatlara veya bunların ailelerine
bu cihazları ücret almadan vermek ya da çok ucuz
fiyatlarla satmak suretiyle kolay yoldan
tedarik imkanları yaratmalıdırlar.
Rehabilitasyon programlarında, yardımcı alet ve
teçhizatın bulunması ön koşulu nedeniyle, Devletler;
kız ve erkek çocukları tarafından kullanılacak
yardımcı alet ve teçhizatın dizaynı, dayanıklılığı ve
yaşa uygunluğu hususlarını göz önünde
bulundurmalıdırlar.
Devletler; özellikle çok ağır ya da bir kaç türden
sakatlığı olanlara özel yardım programları ve
tercümanlık hizmetleri ön şartını getirmeli ve bu
hizmetlerin geliştirilmesini desteklemelidirler. Bu
tür programlar, sakatların günlük yaşamı evde, işte ve
okulda geçen bölümlerine ve boş zaman faaliyetlerine
katılım seviyelerini artıracaktır.
Özel yardım programlarının tasarımları sırasındaki
amaç; programların sakatlara verilmeleri işlemi
içersinde, kesin olarak arzu edilen sonuçlara
ulaşabileceğini gösteren etkiyi yapacak türden
olmalarını sağlamaya yönelik olmalıdır.
II EŞİT KATILIM İÇİN HEDEF ALANLAR
Kural 5 : Ulaşılabilme
Devletler toplumun her kesimine eşit fırsatlar
verilmesi işlevi içerisinde ulaşılabilmenin baştan
sona önemini kabul etmelidirler. Her türden sakatlar
için;
Devletler:
a) Fiziksel çevre koşullarını, gidebilme (ulaşabilme)
bakımından kolaylaştıracak faaliyet programları
hazırlayıp sunmalı,
b) Bilgi ve haberleşmede ulaşma imkanını sağlayacak
önlemleri almalıdırlar.
A) Fiziksel Çevre Koşullarının Ulaşılabilir Olması :
Devletler fiziksel çevreye katılımı engelleyen
nedenleri ortadan kaldıracak önlemleri almalıdırlar.
Bu önlemlerin; standartları belirleyen kural ve
prensipleri tespit ederek bunları geliştiriyor
olmalarının yanı sıra, evler, binalar, kamuya ait
ulaşım servisleri, diğer ulaşım vasıtaları, caddeler
ve açık hava ortamları gibi toplumun içinde yaşadığı
çeşitli alanlara kolaylıkla ulaşmayı teminat altına
alacak yasaları çıkarmayı a göz önünde bulunduruyor
olmaları gerekmektedir.
Devletler; fiziksel çevre koşullarının dizaynı ve
yapılmasından uzmanlar olarak sorumlu bulunanlara
sakatlarla ilgili politikalar ve ulaşılabilmenin
üstesinden gelecek önlemlerle ilgili yeterli bilgileri
vermeyi teminat altına almalıdırlar.
Ulaşılabilme için gerekli olan ihtiyaçlar, planlama
aşamasının başlangıcından itibaren, çevre koşullarını
dizayn edilmesi ve yapılması işleminin içine dahil
edilmelidir.
Ulaşılabilmenin standartları ve normları
geliştirilirken, sakatlarla ilgili kuruluşlara
danışılması gereklidir.
Kamuya ait yapı projeleri dizayn edilirken planlama
safhasının başlangıcından itibaren bu kuruluşlar her
bölgeden katılarak bu konunun içinde yer almalı ve
böylelikle maksimum düzeyde ulaşılabilmenin garanti
altına alınması sağlanmalıdır.
B) Bilgi ve Mesajın (Bildirinin) Elde Edilebilir
Olması
Sakatlar, durumun uygun olması halinde sakatların
aileleri ve yakınları; teşhisler, sahip oldukları
haklar, verilen hizmetler ve programlar konusundaki
tüm bilgileri her safhada kullanabilme imkanına sahip
olmalıdırlar. Bu türden bilgiler sakatlarca elde
edilebilir şekilde düzenlenmelidir.
Devletler; farklı gruptaki sakatlar için danışma
hizmetlerini ve dokümantasyonu sağlayacak stratejiler
geliştirmelidirler. Görme zorluğu olanlara yazılı
bilgileri ve dokümantasyonu sağlayabilmek için; körler
alfabesi, daktilo, büyük harfler ve diğer uygun
teknolojiler kullanılmalıdır. Aynı şekilde, işitme, ya
da anlamlı güçlüğü olan sakatlara da konuşma kolaylığı
sağlayıcı teknolojiler kullanılmalıdır.
Sağır çocukların eğitimleri sırasında ya da aileleri
ve toplum içinde bulunmaları esnasında İşaret Dilinin
kullanılmasına önem verilmelidir. Sağırlar ile
toplumun diğer bireyleri arasında iletişimi
kolaylaştırmak için İşaret Dili tercümanlık hizmetleri
ile sağlanmalıdır.
Başka türden iletişimsel özürleri olan sakatların
ihtiyaçlarına da önem verilmelidir. Devletler,
verdikleri hizmetleri elde edilebilir hale getirmek
için, medyayı özellikle televizyonu, radyoyu ve basını
teşvik etmelidirler.
Devletler; halka sunulan bilgisayarlı yeni bilgileri
ve hizmet sistemlerini, sakatlar, için ya önceden elde
edilebilir ya da ihtiyaç halinde elde edilebilir
şekilde adapte etmelidirler.
Hizmet sistemlerini elde edilebilir hale getirecek
önlemlerin hazırlanması sırasında sakatlarla ilgili
kuruluşlarla bilgi alışverişinde bulunulmalıdır.
Kural 6: Eğitim
Devletler; sakatlara, bir bütün halinde ve herkesle
aynı haklara sahip olacak şekilde ilk, orta ve yüksek
eğitim fırsatı verilmesi prensibini kabul etmeli ve
sakatların eğitimin milli eğitim sistemlerinin
ayrılmaz, bir parçası olmasını garanti altına
almalıdırlar.
Sakatların eğitilmesinden uzman eğitimciler sorumlu
tutularak, milli eğitim sistemlerinin hazırlanması,
müfredat programlarının geliştirilmesi ve okulların
organize edilmesinde sakatlarla ilgili eğitimin
bunları tamamlayan bir unsur olması sağlanmalıdır.
Orta okullardaki eğitim sistemi, tercümanlık
hizmetleri ile diğer yardımcı servisler şartını koşul
olarak getirmelidir. Farklı türdeki sakatların
ihtiyaçlarını karşılamak için organize edilmiş yardım
servisleri kurulmalı ve tam ulaşılabilirlik
sağlanmalıdır. Ailelerden oluşan gruplar ve sakatlarla
ilgili kuruluşlar, eğitim sürecinin her safhasında yer
almalıdırlar.
Eğitimin zorunlu olduğu ülkelerde, en ağır biçimde
sakatlıkları olanları da kapsam içine alacak şekilde,
her türden ve her seviyede sakatlıkları olan kız ve
erkek çocuklarına eğitim şartı getirilmelidir.
Aşağıdaki gruplara özel ihtimam gösterilmelidir:
a) Çok küçük sakat bebeklere
b) Okul öncesi çağındaki sakat çocuklara
c) Sakat olan yetişkinlere, özellikle de kadınlara,
Orta öğrenimde sakatlar için konulan eğitim
hükümlerinin intibak ettirilebilmesi için Devletler:
a) Çok geniş bir toplum kitlesi tarafından anlaşılan
ve okul seviyesinde kabul edilen açık olarak
belirlenmiş bir politikaya sahip olmalıdırlar,
b) Müfredat programının esnekliğine, buna eklentiler
yapılabilmesine ve bunların adaptasyonuna imkan
tanımalıdırlar,
c) Kaliteli materyallerin kullanılması, öğretmenlere
sürekli tekabül kursları verilmesi ve yardımcı
öğretmenlerin yetiştirilmesi yolunda tüm
gereksinimleri karşılamalıdırlar.
Birleştirilmiş eğitim ve topluma yönelik programlar,
sakatlara maliyet etkinliği
tahsilini ve eğitimini sağlama konusunda tamamlayıcı
yaklaşımlar olarak görülmelidirler.
Milli eğitim programları, toplumları sakatlara yerel
eğitim verilmesini sağlamak için,
kaynaklarını kullanmaları ve bunları geliştirmeleri
yolunda teşvik etmelidirler.
Kural 7: İstihdam
Devletler; sakatların en doğal haklarını özellikle
istihdam alanında kullanmak zorunda oldukları
prensibini kabul etmelidirler.
İstihdam ile ilgili kanunların ve tüzüklerin,
sakatlara karşı ayrım yapmayan ve sakatların istihdam
edilmeleri yolunda engeller koymayan bir yapıda
olmaları zorunluluğu vardır.
Devletlerin faaliyet programları:
a) Her türden sakatın kullanıp çalışabileceği
özelliklere sahip işyerlerinin, binaların ve
müştemilatının dizayn edilerek yapılmasını sağlayacak
önlemleri,
b) Yeni teknolojilerin kullanılmasını; aletler ve
donamlar gibi yardımcı cihazların
üretilmesinin ve geliştirilmesinin desteklenmesini
ayrıca sakatların istihdam edilmelerine ve
sürekli olarak çalışmalarına imkan verecek olan cihaz
ve donanımların sakatlarca elde edilmesini
kolaylaştıracak önlemleri almayı,
c) Uygun eğitim verilerek, sakatların bunlara
yerleştirilmesi ve de personel yardımı
ile yardımı ile tercümanlık hizmetleri konusunda
sürekli destek verilmesi hükmünü kapsamalıdırlar.
Devletler; sakat işçilere karşı toplumdaki
önyargılarını ve olumsuz tutumların yok edilerek,
toplumun bilinçlendirilmesi yolunda kampanyalar
başlatmalı ve bunları desteklemelidirler.
İşveren olarak Devletler; sakatların kamu sektöründe
istihdam edilebilmelerini
sağlayacak uygun çalışma şartlarını oluşturmalıdırlar.
Özel ve resmi olmayan sektörlerdeki eğitim ve istihdam
programlarında sakatların da kapsam içine alınmasını
sağlayacak önlemler yasallaştırılmalıdır.
Eğitim ve istihdam olanaklarını, boş zaman yaratmayı,
part time çalışmayı, iş paylaşımını, kendi namı
hesabına çalışmayı ve refakatçiler bulunmasını
sağlayacak önlemlerin alınması sırasında, Devletler,
işçi sendikaları ve işverenler, sakatlarla ilgili
kuruluşlarla işbirliği içersinde birlikte
çalışmalıdırlar.
Kural 8: Gelirin Korunması ve Sosyal Güvenlik
Devletler; sakatların sosyal güvenlikleri ile
gelirlerinin korunmasını yasal hale
getirmekten sorumludurlar.
Devletler; sakatlıkları yüzünden ya da sakatlığa bağlı
faktörlerden dolayı gelirlerini
kaybetmiş ya da gelirlerin de bir azalma olmuş veya
yukarıdaki nedenlerden ise kabul
edilmemiş sakat kimselere, yeterli düzeyde bir gelir
desteği sağlanmasını hükme
bağlamalıdırlar.
Sosyal güvenliğin, sosyal sigortanın veya sosyal
yardım rejimlerinin bulunduğu ya
da bunların toplumun tüm kesimine yönelik olarak
iyileştirildiği ülkelerde, devletler bu
rejimlerce sakatların kapsam içine alınmamasına veya
ayrımcılık yapılmamasına engel
olacak hükümler getirmelidirler.
Devletler, sakat bir kimsenin bakımım üstlenen
bireylerin, sosyal güvenlik
kapsamına alınmasını ve bunlara gelir desteği
yapılmasını sağlayan şartı da hükme
bağlamadırlar.
Sosyal Güvenlik Sistemleri, sakatların kazanç sağlama
kapasitelerini geliştirecek
teşvikleri kapsam içine almalıdırlar. Bu sistemler,
meslek edindirme kurslarının
organizasyonunu, geliştirilmesini ve finansmanını
sağlamalı ya da bunlara katkıda
bulunmalıdırlar. Bunlar, aynı zamanda, işe yerleştirme
hizmetlerine de yardımcı
olmalıdırlar.
Sosyal Güvenlik programları, sakatların kazanç sağlama
kapasitelerini oluşturmaları
veya yeniden düzenlemeleri için, iş aramalarını teşvik
edici özellikte olmalıdırlar.
Gelir desteği, sakatları iş göremeyecek hale getiren,
sakatların iş aramalarında cesaret kırıcı etkilerini
kaybedinceye kadar sürdürülmelidir. Bu destek,
yalnızca, sakatların yeterli ve güvenli bir geliri
elde etmeleri durumunda azaltılmalı veya kesilmelidir.
Devletler, sakatlıkla ilgili bilgi ve malumatı ulusal,
bölgesel ve yerel çevreler içerisinde tüm siyasi ve
idari düzeylere yayacak önlemleri almalıdırlar.
Kural 9: Aile Hayatı ve Kişisel Bütünlük
Devletler; sakatların aile yaşamına tam olarak
katılmaları yolunda destek vermelidirler. Bunun yanı
sıra, sakatların kişisel bütünlük hakları daha da
genişletilmeli ve kanunların sakatlara, cinsel
ilişkiler, evlilik yada analık ve babalık bakımından
ayrım yapmamasını temin etmelidirler.
Devletler; sakatların özellikle de sakat kızların ve
kadınların cinselliklerine, evliliklerine, analık ve
babalıklarına karşı toplumda halen hüküm sürmekte
,olan olumsuz tutum ve tavırları değiştirmek için
önlemler alınmasına ve bunların geliştirilmesine
destek vermelidirler.
Kural 10: Kültür
Devletler; sakatların bir bütün halinde
birleştirilmelerini ve kültürel faaliyetlere aynı
haklara sahip olarak katılabilmelerini temin
etmelidirler.
Devletler; sakatların, yaratıcı artistik ve
entelektüel potansiyellerini kullanabilmeleri
fırsatını, yalnızca kendi yararları için değil, aynı
zamanda içinde yaşadıkları toplumun, ki bu kentsel ya
da kırsal alanlar içinde olabilir, kültürel açıdan
daha da zenginleştirilmesi bakımından da elde
etmelerini, garanti altına almalıdırlar. Bu türden
potansiyellere örnek olarak dans, müzik, edebiyat,
tiyatro, plastik sanatlar, ressamlık ve heykeltıraşlık
verilebilir. Özellikle gelişmekte olan geleneksel ve
çağdaş sanat formları üzerinde yoğunlaştırılmalıdır.
Devletler; tiyatrolar, müzeler, sinemalar ve
kütüphaneler gibi kültürel icraatların ve hizmetlerin
sakatlara ulaşmasına ve buralardaki yerlerin onlar
için de ayrılmasına yardımcı olmalıdırlar.
Kural 11 : Eğlence ve Spor
Devletler; sakatların, eğlence ve sporda eşit haklara
sahip olmalarını sağlayacak önlemleri almalıdırlar.
Bunların yanı sıra, sakatların eğlence ve spor için
yararlanabilecekleri oteller, plajlar, stadyumlar, vs.
gibi yerlerin yapılabilmesini gerçekleştirmek için
önlemler alınması girişimlerini başlatmalıdırlar.
Turist otoriteleri, seyahat acentaları, gönüllü
kuruluşlar ve eğlence faaliyetlerini organize etmekle
görevli diğer kimseler, sakatların özel
gereksinimlerini göz önünde bulundurmak suretiyle
sakatlara hizmet vermeyi kabul etmelidirler.
Kural 12 : Din
Devletler; sakatların içinde yaşadıkları toplumun dini
gelenekleri doğrultusunda yaptıkları tüm faaliyetlere
diğer bireylerle aynı haklara sahip olarak
katılmaların teşvik edecek önlemleri almalıdırlar.
Ayrıca, dini otoritelerle görüşmek suretiyle,
ayrımcılığı kaldıracak ve dini faaliyetlerde
sakatların yer almasını sağlayacak önlemleri
yasallaştırmalıdırlar .
Devletler; sakatlarla ilgili konular hakkındaki
bilgilerin, dini kurum ve kuruluşlara dağıtılmasını
özendirmeli ve dini makamların, sakatlık politikasıyla
ilgili bilgilendirmeyi hem din görevlerinin eğitiminde
hem de dini eğitim programlarında kapsam içine
almalarını sağlamalıdırlar .
III- YÜRÜTME ÖNLEMLERİ
Kural 13 : Bilgi ve Araştırma
Devletler; sakatların yaşam koşulları hakkındaki
bilgilerin toplanması ve bunların yayılması hususunda
en büyük sorumluluğu kendi üzerine almalılar ve
sakatların yaşamlarını olumsuz yönde etkileyen
engelleri de kapsayacak şekilde her konuda geniş
araştırmaların yapılmasını ve bunların ilerletilmesini
sağlamalıdırlar.
Devletler; sakatların yaşam koşulları hakkında türüne
(kendine) özgü istatistikleri ve diğer bilgileri
düzenli aralıklarla toplamalıdırlar. Bilgilerin bu
şekilde toplanması, nüfus sayımı ve ailelere ait
araştırmalar ile birlikte, yürütülebileceği gibi,
yakın işbirliği içerisinde üniversiteler, araştırma
enstitüleri ve sakatlarla ilgili kuruluşların ve
uygulamaya konulmaları hakkındaki sorular bilgilerin
toplanması sırasında kapsam içine alınmalıdırlar.
Devletler; hem verilen hizmetler ve uygulanan
programlarla ilgili istatistikleri hem de faklı
türdeki sakatlık gruplarını kapsam içine alabilecek
türde bir bilgi bankasını kurmaya çalışmalıdırlar.
Bireysel mahremiyetin ve kişisel bütünlüğün
korunmasına duyulan gereksinim hiçbir zaman
unutulmamalıdır.
Devletler; sakatların ve ailelerinin yaşamlarını
etkileyen sosyal, ekonomik ve katılım sorunlarıyla
ilgili araştırma programlarını başlatmalı ve bunları
desteklemelidirler. Bu araştırmalar; sakatlıkların
nedenleri, türleri ve oluş sıklığı ayrıca uygulama
içindeki programların yararlılığı ve etkinliği ile
verilen hizmetlerin ve bunları destekleyen önlemlerin
iyileştirilmesine ve değerlendirilmesine duyulan
ihtiyaç gibi konularda yapılan incelemeleri
kapsamalıdır.
Devletler; ulusal düzeydeki araştırmaların, sakatlarla
ilgili kuruluşlarla işbirliği halinde yürütülebilmesi
için terminoloji ve kriterler geliştirerek bunları
adapte etmelidirler.
Devletler; bilgilerin toplanması ve araştırmaların
yapılması işine sakatların da katılmasını
kolaylaştıracak çareleri oluşturmalı ve bu
araştırmaları üstlenmeleri için nitelikli ve yetişmiş
sakatları üye olmaları yolunda özellikle teşvik
etmelidirler.
Devletler; araştırma sonuçlarının ve bu konudaki
tecrübelerin, kendi aralarında karşılıklı olarak
alınıp verilmesini desteklemelidirler.
Devletler; sakatlık konusundaki bilgi ve kanaatlerin,
ulusal, bölgesel ve mahalli olanlar içerisinde yer
alan tüm siyasi ve idari düzeylere yayılmalarını
sağlayacak önlemleri almalıdırlar.
Kural 14 : Politikaların (Hareket Tarzlarının)
Belirlenmesi ve Planlanması
Devletler; sakatlıkla ilgili her meselenin, tüm konu
ile münasebetli politikaların (hareket tarzlarının)
belirlenmesi ve ulusal düzeyde planlanmaları sırasında
kapsam içine alınmasını temin etmelidirler.
Devletler; sakatlara ilişkin plan ve programlarla
ilgili olan ya da sakatların ekonomik ve sosyal
statülerini etkileyen tüm kararların alınmaları
sırasında sakatlarla ilgili kuruluşların da yer
almalarını sağlamalıdırlar.
Sakatların ihtiyaçları ve ilgilendikleri alanlar ayır
ayrı ele alınmamalı, bunlar Genel Kalkınma Planının
içine dahil edilmelidir.
Kural 15: Yasama
Devletlerin; sakatlara, tam katılım ve eşitlik
sağlayacak önlemler için yasal temelleri oluşturma
sorumluluğu vardır. .
Vatandaşların haklarını ve mükellefiyetlerini bir
bütün halinde toplayan Anayasa, sakatların haklarını
ve yükümlülüklerini de kapsam içine almalıdır.
Devletlerin; yükümlülüklerini de kapsam içine
almalıdır. Devletlerini sakatlara, diğer vatandaşlarla
aynı zemin üzerinde ve eşit olarak, insani, siyasi ve
yurttaşlık haklarını kullanabilme imkanını verme
yükümlülükleri vardır. Bunun yanı sıra Devletler; hem
sakatların haklarına ilişkin Anayasanın daha kapsamlı
bir hale getirilmesi sırasında hem de söz konusu
Anayasanın değerlendirilmesi esnasında sakatlarla
ilgili kuruluşların da bu çalışma içinde yer almasını
temin etmelidirler.
Sakatlarla ilgili yasa; hakların ve yükümlülüklerin
Anayasa kapsamı içine alınması ya da bunların özel bir
yasa ile kanunlaştırılması şeklinde iki biçim
içerisinde oluşturulabilir.
Sakatlar için özel yasa:
a) Yalnızca sakatlarla ilgili konuları ele alan özel
bir yasanın çıkarılmasına imkan vermek;
b) Sakatlarla ilgili özel konuların Anayasa kapsamı
içine almak;
c) Özellikle yürürlükteki Anayasa maddelerini
açıklamaya yardımcı olan metinler (konular) içerisinde
sakattan ele almak; suretiyle tesis edilebilir.
Kural 16 : Ekonomik Politikalar
Devletlerin; sakatlara eşit fırsatlar yaratacak
önlemlerin ve ulusal düzeydeki programların
gerçekleştirilmesinde mali sorumluluktan vardır.
Devletler; tüm genel, bölgesel ve mahalli hükümet
organlarının daimi bütçeleri
içinde sakatları ilgilendiren hallerde kullanılmak
üzere fonlar ayırmalıdırlar.
Devletler; sakatlara ilişkin önlemlerin ve destekleme
projelerinin içinde en etkili
olanlarını tespit etmek için, resmi olmayan
kuruluşlara ve diğer ilgili organlara etki
etmelidirler.
Devletler; toplum içerisinde sakatların eşit
katılımlarını teşvik edecek ve
destekleyecek ekonomik önlemlerin (borçlanmaların,
vergi muafîyetlerinin, ödeneklerin,
özel fonların ve diğerlerinin) kullanılmasını dikkate
almak zorundadırlar.
Pek çok ülkeye; çeşitli pilot projelerine ve tarım
bölgesi düzeyinde kendi kendine
yardım programlarına destek olacak şekilde sakatları
kalkındırma fonları oluşturmaları
tavsiye edilmektedir.
Kural 17 : İş Koordinasyonu
Devletler; sakatlarla ilgili konularda ulusal çapta
bir faaliyet merkezi olarak hizmet
vermeleri için milli koordinasyon komitelerinin ya da
buna benzer organların
kurulmasından ve bunların güçlendirilmesinden
sorumludurlar.
Milli Koordinasyon komitesinin ya da benzer organların
varlıklarının sürekli olması
yanı sıra hem yasal bir zemin üzerine oturtulmaları
hem de yönetimleriyle ilgili uygun bir
mevzuata sahip olmaları sağlanmalıdır.
Özel ve kamu kuruluşlarının temsilcilerinin biraraya
getirilmesi, sektörlerarası ve de çok yönlü bir
disiplin kompozisyonunun oluşturulmasında en uygun
olanıdır. Temsilciler, konuyla ilgili Bakanlıklardan,
sakatlarla ilgili kuruluşlardan ve resmi olmayan
kurumlardan alınabilir.
Milli koordinasyon komitesinin, KARAR ALMA yetkisiyle
ilgili sorumluluğunu yerine getirebilmesi için,
yeterli bir özerkliğe ve kaynaklara sahip olması
sağlanmalıdır. Bu komite, raporu en yüksek devlet
kademesine verilmelidir.
Kural 18 : Sakatların Örgütlenmesi
Devletler; sakatlara, kendilerini ulusal, bölgesel ve
yerel düzeyde temsil edecek olan örgütleri kurma
hakkını vermelidirler. Devletler ayrıca sakatları
ilgilendiren konularda, örgütlerin yol gösterici
rollerini kabul etmek zorundadırlar.
Devletler; sakatlarla ilgili kuruluşların, hem
ekonomik açıdan hem de oluşumları ve güçlenmeleri
bakımından teşvik etmeli ve desteklemelidirler.
Devletler, bu kuruluşların, sakatlık politikasının
gelişmesinde önemli bir role sahip olduklarını
unutmamalıdırlar.
Devletler; söz konusu bu kuruluşlarla sürekli bir
iletişim sağlamalı ve bunların devlet politikalarının
geliştirilmesi yolundaki katılımlarını garanti
etmelidirler.
Bu kuruluşların rolü; ihtiyaçların ve önceliklerin
belirlenmesi, sakatların yaşamları konusunda alınacak
önlemlerin ve yapılacak hizmetlerin planlanması,
uygulanması ve değerlendirilmesi sırasında ortaya
çıkmaktadır.
Sakatlarla ilgili kuruluşlar; sakatların ve
ailelerinin yaşamlarını etkileyen sosyal, ekonomik ve
katılım sorunlarıyla ilgili araştırma programlarının
içeriğinde, sakatlıkların nedenleri,. Türleri ve oluş
sıklığının yanısıra uygulama içindeki programların
yararlılığı ve etkinliği ile verilen hizmetlerin ve
bunları destekleyen önlemlerin iyileştirilmesi ve
değerlendirilmesinde çok etkin bir rol
oynamaktadırlar.
Devletler; ulusal düzeydeki araştırmaların yapılması
işine sakatlarla ilgili kuruluşların da katılmasını
sağlayacak önlemleri garanti etmelidirler.
Araştırma sonuçlarının ve bu konudaki tecrübelerin
sakatlarla ilgili kuruluşlarla karşılıklı olarak
alınıp verilmesi, Devletlerce temin edilmelidir.
Devletleri; yerel bölgelerdeki sakatlarla ilgili
kuruluşların etkinliğini kuvvetlendirmek suretiyle bu
bölgelerdeki sorunların kendilerine ulaşmasını
sağlamalıdırlar.
Kural 19 : Personel Eğitimi
Devletler, sakatlarla ilgili hizmetlerin ve
programların planlanmalarını ve şartlarını kapsam
içine alan her düzeyde ve yeter derecede personel
eğitimini temin etmekle yükümlüdürler.
Devletler, sakatlarla ilgili alanlarda hizmet veren
tüm otoritelerin personellerine yeter derecede eğitim
vermelerini sağlamalıdırlar.
Tam katılım ve eşitlik prensibi, hem sakatlık
konusunda uzman olanların eğitimlerinde hem de genel
eğitim programları içersinde uygun bir şekilde
yansıtılmalıdır.
Devletler, sakatlarla ilgili kuruluşlarla işbirliği
içerisinde stratejik bir önem teşkil etmektedir. Söz
konusu eğitim, sakatlara yönelik olmalı ve doğru
değerleri, yetenekleri ve gönüllü kimselerce
kullanılabilecek becerileri de kapsam içine
almalıdırlar.
Gönüllü kimselerin eğitilmeleri özellikle gelişmekte
olan ülkelerde stratejik bir önem teşkil etmektedir.
Söz konusu eğitim, sakatlara yönelik olmalı ve doğru
değerleri, yetenekleri, teknolojileri içermesinin
yanısıra sakatlar, akrabaları, aileleri ve gönüllü
kimselerce kullanılabilecek becerileri de kapsam içine
almalıdır.
Kural 20 : Standart Kararların Yürütülmesinde
sakatlarla ilgili Programların Değerlendirilmesi ve
izlenmesi
Devletler; Sakatlara eşit fırsatların verilip
verilmediği konusunda ulusal düzeydeki
program ve hizmetlerin yürütülmesini ve
değerlendirilmesini sürekli izlemekle yükümlüdürler.
Devletler; ulusal düzeydeki programların periyodik ve
sistematik olarak değerlendirilmesini yapmalı ve
bunların sonuçlarının çok geniş bir alana, tüm ülkeye
yayılmasını temin etmelidirler.
Devletler; sakatlarla ilgili program ve hizmetlerin
değerlendirilebilmeleri için terminoloji ve kriterler
geliştirerek bunların adaptasyonunu sağlamalıdırlar.
Terminoloji ve kriterler henüz planlama aşamasında
iken, sakatlarla ilgili kuruluşlarla çok sıkı
işbirliği yapılarak, bunların geliştirilmeleri ortak
çalışmalarla birlikte yürütülmelidir.
Devletler; sakatları ilgilendiren alanlarda ulusal
düzeyde bir değerlendirme yapabilmek ve sonuçları
bütün ülkelere açıklayabilmek için, değerlendirme
yöntemleriyle ilgili standartları, uluslararası
düzeyde yapılacak çalışmaların içerisinde
belirlemelidirler.
Kural 21 : Teknik ve Ekonomik işbirliği
Hem gelişmiş hem de gelişmekte olan Ülkeler,
sakatların yaşam şartlarının
iyileştirilmesi ve daha da yükseltilmesi için önlemler
almak ve birbirleriyle işbirliği yapmak
zorundadırlar.
Sakat mültecileri de kapsam içine alacak şekilde,
sakatlara eşdeğerde fırsatlar
tanınmasını sağlayacak önlemlerin, genel geliştirme
(iyileştirme) programlarının içersinde
bir bütün olarak dahil edilmesi gerekmektedir.
Teknik ve ekonomik işbirliği programlarının
planlanması ve yeniden incelenmesi sırasında, bu
programların, sakatların üzerindeki etkileri
bakımından özel olarak
değerlendirmeye alınmaları zorunluluğu vardır.
Sakatlara yönelik olarak dizayn edilen
herhangi bir projenin geliştirilmesi esnasında,
sakatlara ve bunlarla ilgili kuruluşlara
danışılması çok büyük bir önem arz etmektedir.
Sakatlar ve bunlarla ilgili kuruluşlar, böyle
bir projenin geliştirilmesi, yürütülmesi ve
değerlendirilmesi sırasında, doğrudan konunun
içerisinde yer almalıdırlar.
Teknik ve ekonomik işbirliği için öncelik verilmesi
gereken hususlar;
a) Sakatların ailelerinin yaşamlarını etkileyen
sosyal, ekonomik ve katılım
sorunlarıyla ilgili araştırma programlarını,
b) Sakatlıkların nedenleri, türleri ve oluş sıklığını,
c) Uygulama içindeki programların yararlılığı ve
etkinliği ile verilen hizmetlerin ve
bunları destekleyen önlemlerin iyileştirilmesine ve
değerlendirilmesine ihtiyaç duyulup,
duyulmadığını,
d) Teknik ve ekonomik işbirliği programlarında yer
alacak idari kadroların bu
konulardaki bilgilerinin arttırılmasını,
kapsam içine alınmalıdırlar.
Kural 22 : Uluslararası İşbirliği
Devletler; sakatlara eşdeğerde fırsat tanınmasını
sağlayacak politikalara ilişkin
olarak yapılan uluslararası işbirliğine aktif olarak
katılmalıdırlar.
Sakatlarla ilgili politikaların geliştirilmesi
bakımından Devletler; Birleşmiş Milletler
bünyesindeki özel kurum ve kuruluşlara iştirak
etmelidirler.
Zamanın elverdiği ölçülerde. Devletler; standartlar,
bilgi alışverişi, programların
geliştirilmesi, vs. gibi konularda yapılan genel
görüşmelerde, sakatlıkla ilgili meseleleri
tartışmaya açmalıdırlar.
Devletler;
a) Sakatlarla ilgili konularda uğraş veren gayri resmi
kuruluşlar,
b) Araştırma kuruluşları ve sakatlığı ilgilendiren
konularda çalışma yapan bireysel
araştırmacılar,
c) Sakatlık alanında konuyla ilgili programların
temsilcileri ile konunun
profesyonelleri, arasında bilgi ve tecrübe alışverişi
yapılmasını teşvik etmeli ve
desteklemelidir.
IV - İZLEME MEKANIZMASI
Bu mekanizmanın amacı, Standart Kararların etkin bir
şekilde yürütülmesini
sağlamaktır. Mekanizma her devlete Standart Kararların
yürütme aşamasında yardımcı
olacaktır. Mekanizma, Kararların yürütülmesinde
çıkabilecek engelleri ya da daha yapıcı
hususları tespit etme görevini yapacaktır. Mekanizma
ayrıca, her ülkenin kendine has
ekonomik, sosyal ve kültürel özelliklerini
belirleyebilecektir.
Alınan kararlar, Sosyal Kalkınma Komisyonunun
toplantıları içerisinde kontrol
edilecektir. Sakatlığı ilgilendiren konularda çok
geniş bir bilgi ve uzmanlığa sahip özel bir
Raportörün yanı sıra, lüzum görülmesi halinde,
Uluslararası kuruluşlarda görevlendirilecek
ve bunların masrafları özel bütçe fonları ile üç yıl
süreyle karşılanarak uygulanıp uygulanmadığı kontrol
edilecektir.
Sakatlarla ilgili Uluslararası Kuruluşlar, Ekonomik ve
Sosyal Kalkınma
Komisyonunun içinde danışman statüsüne sahip olacaklar
ve henüz kendi kuruluşlarını
kuramamış kurumların temsilcileri ise, bir uzmanlar
paneli oluşturmak gayesiyle
toplantılara davet edileceklerdir.
Uzmanlar Paneli, Raportörün, kararların tesis
edilmesi, uygulaması ve kontrol
edilmesi konularında yeniden inceleme yapması,
öneriler tavsiye etmesi ve geri bildirimi
sağlaması bakımından. Raportör tarafından teşvik
edilecektir.
Raportör, Birleşmiş Milletlere üye ülkeler ile
sakatlarla ilgili resmi ve gayri resmi
kuruluşlara bir soru grubu gönderecektir. Bu soru
grubu ülkelerde, alınan kararların
yürütülme planlarını ele alacaktır. Sorular seçici
niteliğinde olmalı ve çok ayrıntılı bir
değerlendirme yapılabilmesi için spesifik
yöntemleri kapsamalıdır. Soruların
hazırlanmasında. Raportör uzmanlar paneline ve
Sekreter yaya danışmalıdır.
Raportör yalnızca ülkelerle değil, yerel gayri resmi
kuruluşlarla da dialog tesis etmeye çalışarak bunların
görüş ve isteklerinin de raporunda yer almasını temin
edecektir.
Sekreter ya tarafından yardım alan Raportör, Sosyal
Kalkınma Komisyonunun 44 ve 45. toplantılarında sunmak
üzere raporlar hazırlayacaktır. Bu raporların
hazırlanmasında Raportör Uzmanlar Paneline
danışacaktır.
Ülkeler, koordinasyon komiteleri yada benzer organlar,
yürütme ve kontrol sistemlerinin yapılmasında yer
almaları yolunda teşvik etmelidirler. Sakatlığı
ilgilendiren konularda ulusal düzeyde odak noktası
olarak ülkeler; kararların kontrol edilmesini koordine
edecek yöntemlerin oluşturulmasını desteklemelidirler.
Konuyla ilgili maaşları karşılayacak özel bütçe
fonunun belirlenmesi için, kararlarla ilgili konulara
danışmanlık görevinin yapılmasına imkan verecek bir
veya birkaç kadronun oluşturulması ve böylece
ülkelere;
a) Kararların verilmesi hakkında ulusal ve bölgesel
eğitim seminerlerinin organize edilmesi,
b) Kararların uygulanmasını sağlayacak stratejiler
konusunda yardımcı olacak prensiplerin geliştirilmesi,
c) Kararların yürütülmesine ilişkin en iyi
uygulamalar hakkındaki bilgilerin yayılması
(yaygınlaştırılması),
hususlarında bilgi verilmesi sağlanmalıdır.
|
